Jeta e një filozofi: Diktatori i Shqipërisë ngacmoi familjen e saj – por ajo është ende e përkushtuar ndaj socializmit
42-vjeçarja Lea Ypi tani jep mësim në një universitet elitar anglez. Libri i saj i mrekullueshëm për vajzërinë e saj në Shqipërinë e plumbit, tregon se sa lehtë mund të tradhtohen idealet e lirisë.
Kur na futet në çdo rast patriotik që jetojmë në vendin më të lirë dhe më të pavarur, sigurisht që menjëherë na shkon mendja te Zvicra. Por filozofi dhe shkrimtarja Lea Ypi mendon për Shqipërinë në dy dekadat e fundit të shekullit XX, kur vendi ishte kalaja e vërtetë staliniste pas Perdes së Hekurt.
Diktatori Enver Hoxha ndërpreu marrëdhëniet si me Perëndimin kapitalist, ashtu edhe me vendet e tjera të Bllokut Lindor. Ai madje kishte rënë në konflikt me Bashkimin Sovjetik dhe Kinën. Në fakt, Shqipëria ishte vendi më i izoluar dhe më i palirë në botë në atë kohë, madje as mendimet nuk ishin të lira.
Lea e vogël e quan diktatorin “Xhaxhi Enver”
Siç mund të mësohet nga libri i zgjuar dhe emocionues i Lea Ypit me titullin e thjeshtë „E lirë“, liria është vetëm një kategori subjektive në një masë të kufizuar. Kur Lea e vogël i thonë në shkollë se jeton në vendin më të lirë në tokë, ajo e beson, thërret me dashuri diktatorin e tmerrshëm Xhaxhi Enver dhe përqafon gjunjët prej bronzi të Stalinit në park.
Prindërit intelektualë dhe për rrjedhojë dyshues duhet të fshehin se çfarë mendojnë realisht nga vajza kureshtare, sepse gjithmonë mund të pritet që fëmijët të flasin dhe të rrezikojnë të gjithë familjen.
Në një moment, Lea e re zbulon se vjen nga një familje që „ka një biografi“. Kjo është një fjalë kodi: ju keni një biografi të mirë ose të keqe. Lea Ypi ka një të keqe. Disa paraardhës ishin me ndikim, u zhdukën në burgje. Familja humbi pasurinë e saj. Është e kuptueshme vetëm që prindërit e Lea Ypit fajësojnë socializmin për mjerimin e tyre pas përfundimit të diktaturës. Ata nuk e kuptojnë pse vajza e tyre studion filozofi dhe veçanërisht atë të Kantit dhe Marksit.
Lea e ka nëntitulluar librin e saj “Coming of Age at the End of History (Ardhja e moshës në fund të historisë)”. Ajo tregon për rritjen në Shqipërinë staliniste dhe për tranzicionin radikal të vendit drejt një liberalizmi që dëshiron të shkurtojë gjithçka që është shtetërore dhe që beson në forcat e tregut. Shqiptarët e arratisur, të cilët sapo u festuan në të gjithë Europën si liridashës, trajtohen si kriminelë sapo janë arratisur në bregdetin italian apo në ndonjë bregdet tjetër europian. Ata kthehen menjëherë në Shqipëri.
Shpejt bëhet e qartë se sa e rrezikuar është liria sapo të jetë e përjetuar. Lea Ypi është e interesuar në radhë të parë për momentet e origjinës, informon portali Shtegu. Ajo e ndjek fjalën “liri” teksa vendoset në kokën e vajzës dhe provokon disa trena mendimesh. Më vonë ajo studioi filozofi dhe letërsi, duke bërë kërkime mbi teorinë politike në Romë, Paris, Oksford dhe Stanford. Sot, filozofja 42-vjeçare jep mësim në shkollën elitare të London School of Economics, ku zhvillon edhe seminare mbi socializmin, për të cilin shprehet.
Liria shpesh mbetet një liri për të privilegjuarit
Libri i Lea Ypit „Free“ është plotësisht i lirë nga zhargonet akademike. Ajo nuk e mendon teorinë me terma, por me njerëzit – me njerëzit që i njeh më mirë. Është pikërisht duke u fokusuar tek Shqipëria në tranzicionin nga socializmi i dështuar në kapitalizmin e pamëshirshëm neoliberal që ajo mund të demonstrojë sesi liria sakrifikohet vazhdimisht dhe bëhet liri për pak të privilegjuar.
Edhe nëse nuk bëhet fjalë për krahasimin e Shqipërisë së Hoxhës me një shtet demokratik si Zvicra, për Ypin çdo shoqëri mbetet e palirë dhe represive për sa kohë që çdo anëtar mund të zhvillojë potencialin e vet vetëm në letër, por në realitet pjesa e këtyre anëtarëve në suksesin mbahet larg. Megjithatë, në mungesën më të madhe të lirisë ne ende kërkojmë mundësi të vogla lirie. Ypi flet edhe për “lirinë e brendshme për të bërë gjënë e duhur” që kemi të gjithë. Por nëse jemi vërtet të lirë të zgjedhim atë që mendojmë se është e drejtë është një pyetje tjetër.
Libri madhështor i Lea Ypit na lejon të arrijmë në përfundimin se ne nuk mund të jemi vërtet të lirë, vetëm nëse liria jonë është në kurriz të të tjerëve. Kjo është një qasje aktuale, veçanërisht tani që pandemia Covid mezi është kapërcyer dhe ka gjithnjë e më shumë njerëz që besojnë se mund të jetojnë lirinë e tyre individuale pa marrë parasysh të tjerët.
Lea Ypi, Free. Erwachsenwerden am Ende der Geschichte. Suhrkamp Verlag, 333 faqe.
