Shkencëtarja politike Lea Ypi shkaktoi një sensacion me kujtimet e saj të fëmijërisë së saj në Shqipëri në komunizmin e izoluar të Enver Hoxhës. Tani ajo zgjeron horizontet e saj duke parë fatin e gjyshes së saj, një dritë e shkëlqyer emancipimi
„Duhet të shkruash një roman“, i rekomandon një studente në Selanik akademikes Lea Ypi. Sepse, thotë studentja, nuk mund të gjejë asgjë për gratë si gjyshja e saj në arkivat e qytetit. Por Ypi gjen shumë, dhe përveç kësaj, ajo nuk mund t’i shpëtojë identitetit të saj si shkencëtare politike dhe filozofe. Historia familjare „Drejt“ bëhet kështu një bekim i përzier për profesoren, e cila u rrit në Shqipëri dhe tani jep mësim në Londër: pjesërisht roman, pjesërisht raport kërkimor dhe një reflektim konciz mbi konceptin e dinjitetit në shekullin e 20-të të diktaturave dhe mizorisë. Gjëja e habitshme është se të gjitha pjesët formojnë një tërësi të pazakontë, por koherente.
„Drejt“ fillon edhe më me peshë se një roman klasik rus. Fillon me një listë të bollshme personazhesh, e ndjekur nga një kronologji me data të rëndësishme nga viti 1821 deri në vitin 1946, një „Shënim mbi Titujt“ në Perandorinë Osmane, „Shënime mbi Shqiptimin e Shqipes“ dhe dy harta historike që përshkruajnë veriun e Perandorisë Osmane dhe të njëjtin rajon menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore.
Kushdo që përpiqet të lexojë ose të shfletojë njëzet faqe informuese do të hasë një figurë të shkëlqyer që e bën të gjithë përpjekjen të zhduket: gjyshen e Ypit, Leman Leskoviku. Me të, mbesa, e cila jep mësim në Shkollën e Ekonomisë në Londër, rrëfen rënien e Perandorisë Osmane dhe ngritjen e regjimit komunist të Enver Hoxhës.
Leman është mbesa e Ibrahim Pashës, një zyrtar i lartë administrativ i Perandorisë Osmane që vinte nga malet shqiptare. Ajo u rrit në Selanik në vilën ku Ibrahimi jetoi për disa vjet: Sulltani e kishte dëbuar nga Kostandinopoja për shkak të planeve të tij të reformës për „të sëmurin e Bosforit“. Kur Perandoria Osmane shumëetnike u shpërbë në shtete-kombe pas Luftërave Ballkanike dhe Luftës së Parë Botërore, Leman pesëvjeçare përjetoi vuajtjet që shkëmbimi i popullsisë midis Turqisë dhe Greqisë shkaktoi për qindra mijëra njerëz: turma refugjatësh të uritur, kryesisht të varfër, të vendosur në rrugët e qytetit që tani quhet Selanik.
Pas diplomimit nga shkolla e mesme, Leman u zhvendos edhe në Tiranë, tokën e paraardhësve të saj – por me vullnetin e saj, jo si një person i zhvendosur dhe jo si një patriote: Ajo donte të shpëtonte nga një tregtar gjerman në Shqipëri i cili tashmë kishte filluar ta përkëdhelte. Georg Heym, i dhembshur dhe i pamenduar, më parë e kishte joshur tezen e dashur të Lemanit, Selmën, aq me këmbëngulje sa Selma dinte si të shpëtonte vetëm duke kryer vetëvrasje.
Selma e rriti Lemanin sipas idealeve të Revolucionit Francez, dhe babai i saj gjithashtu e konsideronte Parisin, jo Tiranën, një vend të përshtatshëm për të studiuar vajzën e tij, e cila pinte shumë duhan. Në mesin e viteve 1920, kryeqyteti shqiptar ishte një kaos i zier mjerimi dhe shkëlqimi. Mbështetësit e gjakmarrjes u përplasën me ata të Iluminizmit, fshatarët u përplasën me ish-studentët të cilët, në Paris, ishin njohur me të gjitha format e politikës nga fashizmi te socializmi dhe po shtynin për zbatimin e tyre të menjëhershëm praktik.
Këtyre u shtohen agjentë, kryesisht britanikë, të cilët donin të frenonin komunistët, si dhe dëshirat e dhunshme për aneksim që po zienin në të gjithë Ballkanin. Nëpërmjet të dashurit të saj, Asllan Ypi, djali i ish-kryeministrit, Leman takoi një burrë të zhurmshëm dhe mendjemadh të quajtur Enver Hoxha.
Hoxha studioi me Asllanin në Paris. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, themeluesi i Partisë Komuniste të Shqipërisë luftoi si partizan kundër pushtuesve italianë dhe më pas gjermanë. Pak më shumë se një vit pas tërheqjes së tyre, ai, tani kreu i shtetit dhe i partisë, e dënoi ish-shokun e tij të menduar, Asllanin, me njëzet vjet burg. Zafo, fëmija i Asllanit dhe Lemanit dhe babai i autorit, u rrit në fshat falë ndëshkimit kolektiv të zakonshëm midis komunistëve: Nëna e tij, si gruaja e një armiku të shtetit, humbi punën e saj në administratë dhe u dëbua për të punuar në bujqësi. Hoxha studioi me Asllanin në Paris. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, themeluesi i Partisë Komuniste të Shqipërisë luftoi si partizan kundër pushtuesve italianë dhe atyre të mëvonshëm gjermanë. Pak më shumë se një vit pas tërheqjes së tyre, ai, tani kryetar shteti dhe partie, e dënoi ish-shokun e tij të matur, Asllanin, me njëzet vjet burg. Zafo, fëmija i Asllanit dhe Lemanit dhe babai i autorit, u rrit në fshat falë ndëshkimit kolektiv të zakonshëm midis komunistëve: Nëna e tij, si gruaja e një armiku të shtetit, humbet punën në administratë dhe detyrohet të bëjë punë në terren.
Lea Ypi rrëfeu fëmijërinë e saj në epokën e izoluar komuniste të Enver Hoxhës në vëllimin e saj të mëparshëm shumë të vlerësuar, „Frei“. Në „Aufrecht“, vitet e rrezikshme të brezit themelues të Shqipërisë marrin vëmendjen qendrore, dhe Ypi demonstron edhe një herë aftësitë e saj narrative.
Ajo kombinon pa mundim ngjarjet historike me përvojat individuale. Ajo kalon me mjeshtëri nga rrëfyesi personal tek ai autorial, duke lëvizur para dhe mbrapa, dhe përdor tablo të pasura personazhesh nga një familje aristokratike për të ndriçuar, për shembull, shkëmbimin e madh njerëzor midis Turqisë dhe Greqisë, një formë e hershme e spastrimit etnik, nga perspektiva të ndryshme: përmes syve të shërbëtores Dafne, e cila zhvendoset me ngurrim në Turqi; ato të tregtarit të mërzitshëm gjerman Gustav Heym; dhe ato të fëmijës Leman, i cili vuan përkrah refugjatëve. „Aufrecht“ është jashtëzakonisht i përsosur dhe magjepsës.
Pasazhet e romanit, në të cilat Ypi zhytet në gjendjet emocionale dhe mendimet e personazheve të saj, ndërpriten nga rrëfime për vizita në arkiva në shtetet e Ballkanit dhe shumë më gjerë. Ato janë të mbushura me një humor tragjik, pasi ajo që mungon në arkiva është shpesh më e rëndësishme se ajo që është e pranishme. Megjithatë, mbi të gjitha, dosjet e zbuluara mbi Leman Leskovikun, veçanërisht raportet e spiunazhit, duket se nuk kanë asnjë lidhje me jetën e përshkruar në kapitujt që imagjinon Ypi: autorja i kundërvihet pushtetit shtetëror me një jetë të vetëvendosur.
Ndërtimi i pazakontë mund të dukej lehtësisht i sforcuar. Por ai në mënyrë implicite ndriçon atë që përshkon librin: reflektimet e Ypit mbi dinjitetin në kuptimin shilerian, të cilin Leman e ruajti në një epokë ekstremesh ideologjike. Dhe kur një Leman Leskoviku i dytë shfaqet në arkiva, bëhet e qartë se kjo autore mund të përballojë edhe pezullimin.