20 vjet pas përfundimit të konfliktit të armatosur, shqiptarët dhe maqedonasit jetojnë më shumë karshi njëri-tjetrit sesa bashkë. Kjo ndodhë edhe për shkak të sistemit shkollor.
Tringëllima e mprehtë e një bilbili, britma të zemëruara, pastaj brohoritje. Në oborrin e Shkollës Fillore „Liria“ në qendër të qytetit të Tetovës së Maqedonisë së Veriut, sporti është në orarin e mëngjesit të së hënës. Të rinjtë vrapojnë pas topave, mësuesit e sportit, të dy me tuta të errëta, bisedojnë të mërzitur me nga një cigare në mes të sheshit të betonit.
Skena duket po aq normale sa mund të jetë edukata fizike. Vetëm në shikim të dytë bëhet e qartë se jo të gjithë nxënësit luajnë me njëri-tjetrin. Përderisa shqiptarët luajnë volejboll dhe basketboll brenda në pjesën e përparme të oborrit, maqedonasit luajnë futboll në këndin e pasmë të brendshëm. Në Maqedoninë e Veriut multietnike, nxënësit shqiptarë dhe maqedonas mësohen ndaras brenda – në klasa të veçanta, si në shkollën Liria, ose në shkollat njëetnike. Pra, fëmijët duhet të jenë në gjendje të mësojnë në gjuhën e tyre.
Por gjuha nuk duhet të luajë një rol në sport, apo jo? “Fëmijët duhet të ndahen, veçanërisht në edukatën fizike”, thotë mësuesja e matematikës, Gresa Ibrahimi, teksa i jep dorën mësuesve të edukatës fizike, përderisa kalon dhe hyn në ndërtesën gri të shkollës me kornizat shumëngjyrëshe të dritareve. Mbi hyrje shkruhet fillimisht në gjuhën cirilike, pastaj latinisht: Лирија – Liria. “Në këtë vend, sporti është gjithmonë i ndarë sipas grupit etnik”, thotë ajo. „Në shkollë, këtu potenciali për konflikt do të ishte veçanërisht i lartë“, beson ajo.
Njëzet vjet më parë në Tetovë është përshkallëzuar konflikti mes shqiptarëve, që përbën shumicën në këtë rajon me 55 për qind, dhe forcave maqedonase të sigurisë. E motivuar nga suksesi i Pavarësisë së Shqipërisë në Kosovë, u formua e ashtuquajtura “Ushtria Çlirimtare Shqiptare në Maqedoni” ose shkurt UÇK, shkruan „Tageszeitung TAZ“. Luftimet vazhduan për shtatë muaj, me dhjetëra të vdekur nga të dyja palët, derisa Marrëveshja e Ohrit, e ndërmjetësuar nga BE, NATO dhe SHBA, i dha fund dhunës në gusht të vitit 2001. Shqiptarët morën të drejta të zgjeruara, si përdorimi i gjuhës shqipe në administratën publike.
Nxënësët shqiptarë: brenda me deficite
Ndonëse gjatë kohës së Jugosllavisë fëmijët shqiptarë mësonin kryesisht në gjuhën e tyre, praktika ka mbizotëruar që nga marrëveshja. Sidomos në veriperëndim, ku ndodhet edhe Tetova, mbizotërojnë shkollat thjesht shqipe. Por sipas studimit të Pisa 2015, nxënësit shqiptarë në shkencë mbeten pas nxënësve maqedonas me një vit. Më vonë ata shkojnë në kolegj më rrallë dhe kanë më shumë gjasa të mbeten të papunë.
Gresa Ibrahimi ecën nëpër korridor dhe i tregon dyert: „Këtu është një klasë shqipe, pranë saj një maqedonase“. Nga 1 191 nxënës në institucionin publik, 799 janë shqiptarë dhe mësojnë vetëm në gjuhën e tyre, ndërsa maqedonishtja flitet në klasën ngjitur. Ajo vetë jep matematikë në gjuhën shqipe. Për të mbizotërojnë avantazhet e konceptit: “Kjo është mënyra e vetme që secili mund të përdorë gjuhën e vet”, thotë ajo. „Kjo ndihmon në të mësuarit“.
Edhe gjatë pushimit, fëmijët maqedonas dhe shqiptarë vështirë se kanë lidhje me njëri-tjetrin, thotë mësuesja Gresa. Ata më mirë do të luanin me shokët e tyre të klasës – të cilët i përkasin vetëm grupit të tyre për shkak të ndarjes gjuhësore. Të paktën nuk ka pothuajse asnjë mosmarrëveshje, thotë mësuesja, e cila më parë ka ndjekur edhe vetë këtë shkollë. Në atë kohë ka pasur gjithmonë zënka”, thotë 25-vjeçarja.
Në një raport të vitit 2019, Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik (OECD) paralajmëron se ndarja e shkollave po bën që breza të tërë të largohen. „Kjo ka penguar ndjeshëm ndërveprimin midis gjeneratave të reja dhe në këtë mënyrë aftësinë e tyre për të ndërtuar tolerancë dhe për t’i rezistuar etno-nacionalizmit“, thuhet në të për sistemin arsimor në Maqedoninë e Veriut.
Asnjë gjuhë e përbashkët
Në fakt, ndarja mes shqiptarëve dhe maqedonasve nuk është evidente vetëm nëpër shkolla. Ajo vazhdon në jetën e të rriturve. Në Tetovë, grupet jetojnë karshi njëri-tjetrit: ata vizitojnë vetëm kafenetë e tyre, rrallë përzihen me miqtë, nuk dalin me njëri-tjetrin dhe shpesh nuk gjejnë as një gjuhë të përbashkët – gjithashtu pasojë e politikës së shkollës, ku fëmijët shqiptarë nuk mësojnë maqedonisht dhe anasjelltas.
Marrëveshja e Ohrit e vitit 2001 gjithashtu pati një ndikim të drejtpërdrejtë në sistemin arsimor. Ashtu si zonat e tjera, ajo u decentralizua nga viti 2005 e këndej, transmeton portali Shtegu. Shkollat dhe bordet e tyre drejtuese tani mund të vendosin vetë për një pjesë të madhe të parave – të paktën në letër. Në realitet, kryebashkiakët ndërhyjnë shpesh, sipas sondazheve të kryera nga OECD.
Pushteti vendor do të ushtronte presion edhe mbi drejtorët e shkollave, për shembull kur bëhet fjalë për punësimin e mësuesve ose lëndën e historisë. Ndikimi politik është i madh.
Në Tetovë, partia shqiptare BDI ka dominuar pushtetin lokal që nga përfundimi i konfliktit 20 vjet më parë. Partia doli nga ish-milicia e UÇK-së. Dhe kështu konflikti vazhdon të heshtë në orët e historisë, raporton mësuesja e historisë në shkollën Liria. Në Maqedoninë e Veriut, ajo nuk trajtohet në klasë me mësues të trajnuar, por në shtëpi në tryezën e kuzhinës – nga anëtarët e familjes që shpesh ishin viktima ose vetë autorë në një farë mënyre.
Përpjekjet për pajtim me vite nuk kanë ardhur nga qeveritë përkatëse, por nga shoqëria civile – për shembull nga organizata joqeveritare „Loja“, logoja e së cilës është e vendosur mbi sheshin qendror në Tetovë. Në godinën ngjitur ndizet reklama për shqiponjën shqiptare – zgjedhjet lokale janë në pritje. “Qeveritë e fundit u morën vetëm me zbatimin teknik të Marrëveshjes së Ohrit, si ku dhe sa shqiptarë jetojnë”, kritikon themeluesi i Loja, Bujar Luma. „Por ata nuk arrijnë në rrënjën e problemit“.
Bujari e themeloi organizatën së bashku me miqtë që në vitin 1999, kur ata vëzhguan luftën në Kosovë për pavarësi nga Serbia. “Ne donim të jemi të përgatitur nëse diçka e tillë do të ndodhte edhe këtu”, thotë ai. Që atëherë, shqiptari dhe ekipi i tij i përzier kanë organizuar fushata politike të artit të rrugës, një festival vjetor të filmit të shkurtër, një bibliotekë të lëvizshme ku fëmijët mund të mësojnë gjuhën tjetër dhe kurse trajnimi për mësuesit e ardhshëm në fakultetet universitare në të gjithë vendin.
Përgjegjëse për bashkëpunimin me universitetet është kolegia e tij Egzona Musliu. “Nëse doni të ndryshoni diçka në një vend, duhet të filloni me mësuesit ose me ata që duan të bëhen të tillë”, thotë ajo. Së bashku me organizatën gjermane “Kurve Wustrow”, Loja ka zhvilluar kurse universitare që “ankorojnë punën multikulturore të të rinjve në universitete dhe në këtë mënyrë forcojnë bashkëjetesën dhe dialogun ndërmjet grupeve etnike”, shpjegon Egzona.
Ato trajtojnë tema të tilla si zgjidhja e konflikteve pa dhunë, të drejtat e njeriut dhe demokracia. Këtu përfshihet edhe shkëmbimi i nxënësëve që vetë i përkasin grupeve të ndryshme të popullsisë. Para së gjithash, ata duhet të rimendojnë përvojat dhe paragjykimet e tyre.
Në fillim, fakultetet hezitonin të përfshinin tema të tilla si marrëdhëniet etnike në kurrikulën e tyre – kujtimet e dhunës dhe të të vdekurve ishin shumë të freskëta. Por në vitin 2008 Universiteti privat i Europës Juglindore në Tetovë u fitua për kauzën e tij. Pasuan universitete të tjera. Sot kurset e zhvilluara nga Loja janë të detyrueshme në shumë fakultete arsimore.
Frikë nga regjistrimi
Në shkollën në qendër të Tetovës, megjithatë, mësuesja e matematikës Gresa vështirë se mund të raportojë për projekte që mund t’i afrojnë nxënësit. Vitin e kaluar ka pasur një projekt kundër bullizmit në të cilin kanë marrë pjesë të gjithë fëmijët dhe të rinjtë.
Edhe pse kanë kaluar 20 vjet nga përleshjet e dhunshme, situata në Maqedoninë e Veriut mbetet e tensionuar. Në vitet e fundit, për shembull, përpjekjet për të kryer një regjistrim kanë shpërthyer vazhdimisht. Meqenëse Marrëveshja e Ohrit përcakton se postet në administratën publike ose policinë duhet të plotësohen sipas shpërndarjes etnike, shumë njerëz kishin frikë për punët e tyre nëse regjistrimi zbulon një shumicë të re. Pak javë më parë, për herë të parë në nëntëmbëdhjetë vjet, një regjistrim u përfundua pa incidente të mëdha. Rezultatet përfundimtare priten në vitin 2022.
Në Shkollën Liria tjetërsimi duket tashmë edhe në brendësi të mësueses. Ka një tavolinë të gjatë në dhomën me tuba me ajër mbytës cigaresh dhe mobilje me rimeso druri të errët. Katër mësuese ulen mirë të ndarë nga njëra-tjetra: femrat shqiptare në pjesën e përparme, femrat maqedonase prapa.