Dy vrasje të paradokohshme të grave, të kryera nga burra shqiptarë nga Kosova, kanë tronditur Zvicrën. Ato kanë të bëjnë me „Kanunin“, ligjin zakonor shqiptar me të cilin nderi është mbi të gjitha, ndërsa gratë kanë shumë pak të drejta. Dhe, shumë familje ende jetojnë në gjakmarrje. Një reportazh I së përditshmes zvicerane “Neue Luzerner Zeitung”.
Është një mëngjes i freskët I së shtunës dhe me lagështi. Xhipi ngadalë ngjitet nëpër rrugicën e ngushta. Menjëherë pranë skajit të saj një humnerë e thellë 600 metra. Rruga të çon nga malet veriore shqiptare rreth fshatit Theth poshtë për në Shkodër, qyteti i dytë më i madh në vend. Aty u lamë të takohemi në mesditë. Me murgeshën zvicerane Christina Färber, një grua me kurajo të fortë, e cila i është përkushtuar rezistencës paqësore ndaj ligjit të zakonshëm shqiptar, Kanunit. Ajo lufton kundër dhunës ndaj grave, kundër martesës së detyruar. Dhe kundër „gjakmarrjes“ në të cilën jetojnë shumë familje edhe sot. Pasdite, ajo dëshiron të na çojë te një familje e prekur. Te një adoleshent që mund të vritej në çdo moment për shkak të gjakmarrjes.
Në veriun shqiptar, në këtë vend malor të egër me pyjet, ujëvarat dhe liqenet e tij, Kanuni është akoma i ankoruar në mendjet e shumë njerëzve. Këtu vlen ende „Ligji i nderit“: Nderi i familjeve, I fisit dhe burrave. Kanuni është një traditë gojore nga Mesjeta, në të cilën gratë kanë pak të drejta.
„Sipas Kanunit, gruaja është vetëm një tub që lind fëmijë“, thotë murgesha Christina, ndërsa ne rrimë me të në tryezën e drekës, disa orë më vonë. „Burri në Kanun ka të drejtë ta rrahë gruan e tij nëse ajo nuk i bindet urdhrave të tij. Ajo madje edhe mund të vritet nga burri“. Për shembull, kur ajo e lë atë ose e tradhëton.
Zëri i murgeshës Christina tingëllon i fortë dhe energjik. Ajo u transferua nga Zvicra këtu në periferi të Shkodrës 20 vite më parë për të ndihmuar më të varfërit dhe gratë si kapucinere në veri të Shqipërisë. Së bashku me dy murgeshat e tjera dhe disa bashkëpuntorë, ajo u zhvendos në një shtëpi të sheshtë familjare, e cila tani është manastiri i saj. Por, në të vërtetë shtëpia është më shumë një institucion bamirës sesa një shtëpi lutjesh. Të varfëreve u shërben si ambulancë, si një menzë për ushqim, veshmbathje dhe furnizime të tjera.
Mbi të gjitha, manastiri i saj është gjithashtu një pikë kontakti për gratë që përjetojnë dhunë në familjet e tyre. „Fatkeqësisht, ka shumë, nëse jo shumica, në këtë fushë“, thotë murgesha Christina. Pothuajse për çdo ditë, gratë vijnë në lokalin e saj me njolla të jeshile dhe blu. „Që nga fëmijëria, ato kanë mësuar se nuk kanë kurrfarë vlere“.
Një shprehi që aktualisht po trondit edhe Zvicrën: Dy vrasje të grave këtë muaj, të kryera nga burra shqiptarë të Kosovës që thjesht, partneret e tyre që donin të ndaheshin prej tyre i vranë. Në një rast gjatë një pushimi veror në Prisrenin Kosovar dhe në të dytin, në Dietikon ZH.
Murgesha Christina njeh shumë raste të tilla pas njëzet vitesh në Shqipëri. Kjo është arsyeja pse ajo ofron një tryezë diskutimi në një mjedis të strehuar në manastir. Ndonjë javë takohen deri në 20 vajza dhe djem për të diskutuar çështje të tilla si dhuna në familje, martesa e detyruar ose gjakmarrja. „Me këtë“, shpreson murgesha Christina, „ata më vonë mund të gjejnë identitetin e tyre dhe mund të heqin dorë nga Kanuni dhe nënshtrimi në familje“. Jo një aventurë e thjeshtë: Në Shqipëri, një nga vendet më të varfra në Europë, Kanuni nëpër familje është interpretuar e trashëguar. Po ashtu në territorin e Kosovës së sotme, në Mal të Zi dhe në Maqedoninë e Veriut.
Kanuni rregullon problemet e truallit dhe të trashëgimisë, ndëshkimet në rast të vjedhjes, plaçkitjes, kurorëshkeljes dhe vrasjes së grave. Edhe sot, mosmarrëveshjet mbi truallin, paratë ose borxhet po përdoren si armë. Shpesh mjafton një zënkë e thjeshtë, një fjalë ofenduese e ndonjë djaloshi të ri, që të preket nderi familjar.
Vrasja, sipas Kanunit, mund ta rikthejë nderin e familjes po që se vritet ndonjë burrë I fisit tjetër, I cili duhet të jetë më i moshuar se 16 vite. Ata që marrin gjak duhet edhe të japin gjak. Kanuni i obligon familjet.
„Numri i saktë i gjakmarrjeve në vit nuk ekziston“, thotë Christina. Shumë familje të prekura nuk paraqesin denoncim për arsye nderi. Sidoqoftë, vlerësimet supozojnë se më shumë se 200 familje preken nga gjakmarrja, vetëm në veri të Shqipërisë, informon Shtegu.com.
NDRYSHIMI I SKENËS: Është pasdite e vonshme dhe me lagështirë ndërsa ngjitemi me xhipin e Christina në një vendbanim të largët të shtëpive me mure të ngritura. Një burrë i shkurtër dhe i zjarrtë na përshëndet gjatë rrugës, mjafton vetëm ngritja e dorës dhe përulja. Gruaja e tij dhe dy vajzat qëndrojnë në derën e hyrjes. Ne jemi drejtuar në dhomën e ndenjes. Një inventor shterpë. Divan, tavolinë, TV, ventilator. Dhe një freskë e Shën Mërisë. Dritaret janë me parmakë. Gruaja shërben kafe të zezë dhe raki. Askush nuk flet. Fillimisht provohet një gllënjkë kafeje dhe raki. Ritual I zakonshëm.
Fillimisht ulet Kristiani, djali. Babai fillon të tregojë. Njëzet e një vite më parë, vëllai i tij, xhaxhai i Kristianit, qëlloi dhe vrau një person në veri. Ai duhej të shkonte në burg për dhjetë vite, pas së cilës menjëherë iku jashtë vendit. Për shkak se burgu nuk e shlyen gjakmarrjen, babai i Kristianit dhe gruaja e tij u transferuan në zonën e Shkodrës. Ai qëndroi brenda shtëpisë, kurrë nuk punoi më. Nga frikë të japë gjakun e tij.
Djali i tij 17-vjeçar tashmë është bërë gjithashtu një „I denjë për t`ia marr gjakun“ që një vit. Sikurse babai i tij, edhe ai e kalon shumicën e kohës në shtëpi. Të luash futboll me fëmijë të tjerë jashtë do të ishte shumë e rrezikshme. Në vend të kësaj, ai kalon orë të tëra duke parë TV. Në Kanun, ata që preken nga gjakmarrja mbrohen vetëm në katër muret e tyre. Sidoqoftë, nesër, Kristiani bën një përjashtim, sepse do të shkojë në shkollë. Me biçikletë, gjithmonë nëpër rrugë të ndryshme. Në shkollë ndjehet I sigurt, informon më tej Shtegu.com. Megjithatë, gjatë rrugës për në shkollë, ai rrezikon çdo ditë të vritet.
E vërtetë, familja tjetër, „gjakmarrësit“, jetojnë shumë larg. Por Kristiani është i frikësuar për çdo ditë. „Megjithatë, unë duhet të jetoj“, thotë 17-vjeçari. Ai duket i dëshpëruar dhe me përditshmëri boshe. Ndoshta më vonë, kur të merr ndonjë para, ai do të shkojë në Francë. Atje, ai dëshiron të bëjë një praktikë si kuzhinier. Nëna e tij ende nuk ka thënë asgjë. Ne dashtëm ta pyesim se çfarë do të thotë gjithçka për të, por burri i saj na ndërpret dhe na nxitë të largohemi.
Kur u themi lamtumirë, babai Christinës i tregon një shënim me adresën e „gjakmarrësve“, të cilët mund të hakmerreshin për 21 vite. Christina e merr shënimin, i premton që do ta vizitojë familjen dhe të kërkojë pajtim. Ndërmjetësuesit e tjerë deri më tani nuk kishin sukses.
Pajtimet në veri të Shqipërisë kryhen vetëm nga persona që njihen dhe respektohen nga të dy familjet. Si psh ndonjë kryebashkiak lokal. Pajtimet më të sigurta janë nga priftërinjtë. Është edhe më mirë kur krye episkopi i Dioqezës Katolike Romake të Shkodrës performon personalisht: Imzot Angelo Massafra.
Me puthjen në kryq (ose Kuranin) përfundon ceremonia e hakmarrjes së gjakut që kryepeshkopi Angelo Massafra kryen në festat publike – në rastin më të mirë.
Ne e takojmë atë të dielën pas shërbimit. Angelo Massafra personalisht bën disa pajtime çdo vit. Por vetëm në festat publike, siç janë Pashkët ose Pentekosti. Vetëm kur një i dërguar civil, i cili më parë u ka folur të dy familjeve, i thotë atij se pajtimi është i mundur, Massafrai mbledh të dy familjet. Ata duhet të shfaqen në numër të plotë, në shtëpinë e familjes që duhet të falë.
Së pari, familja e kryerësit të krimit u kërkon me gojë falje të gjithë të pranishmëve. Kur pranohet nga familja tjetër, peshkopi Massafra shkon në ceremoni. Ai vendos kryqin e tij metalik në tryezë, të cilën duhet të puthë secila nga familjet. Më pas do të organizohet një drekë e përzemërt. Dhe me raki për rivendosjen e nderit. Familjet myslimane puthin Kuranin në vend të kryqit.
Dhe pastaj ka momente kur një pajtim gjithashtu funksionon pa ndonjë kryq ose pa Kuran: Murgesha Christina vizitoi „gjakmarrësit“ në verilindje të vendit gjashtë javë pas vizitës sonë në familjen e Kristianit. Në zonën e Tropojës, afër kufirit me Kosovën. U deshën pesë orë për të arritur atje me një xhip. Një pjesë e madhe me vrima nëpër rrugë. Pas një bisede të gjatë, familja i premtoi asaj se do të hiqte dorë nga gjakmarrja. Ajo duhet t’i tregojë familjes në Shkodër se është falur. Deri më tani ka pasur vuajtje të mëdha. Më në fund lind dëshira për të harruar gjithçka.