Dr. Lumnije Jusufi merr vëmendjen e shtypit austriak me një studim për Dibrën

280 Lexime

„Don’t kill the messenger!“ – Një histori për lajmëtarët në Dibër

Lajmëtarët e kufirit në rajonin kufitar shqiptaro-verimaqedonas sillnin lajme, ngjarje të rëndësishme si dhe thashetheme

Që nga kohë të lashta ka pasur lajmëtarë. Shumë nga institucionet dhe teknikat e ndërmjetësimit që ekzistojnë sot burojnë nga ky rol i veçantë, që mund të gjendet në çdo kulturë në botë. Figura të shumta mitologjike në kulturat antike, si qukapiku dhe magji te fiset gjermane, korbi dhe pëllumbi te hebrenjtë dhe Hermesi, lajmëtari i grekëve dëshmojnë për këtë. Engjujt e feve monoteiste konsiderohen të dërguar dhe kështu fjala gjermane engel, e cila vjen nga fjala greke „angelos“, nuk do të thotë asgjë më shumë se lajmëtar.
Nevoja për të shkëmbyer lajme me njerëzit e tjerë është përfundimisht e lidhur ngushtë me historinë njerëzore. Funksione të tjera mund të nxirren edhe nga roli themelor i të dërguarit, siç është ai i korrierit, i cili gjithashtu mori përsipër dorëzimin e sendeve, ose të lajmëtarit shtetëror, i cili transmetonte mesazhe të rëndësishme sekrete të një natyre politike. Nga histopria është e njohur që lajmëtari ndëshkohet për lajme të këqija ose të padëshiruara, të ashtuquajturat lajme hiobe.

Fjalia angleze „Don’t kill/shoot the messenger!“ është ndoshta mënyra më e mirë për ta shprehur këtë, sepse ka ndodhur që bartësi i lajmeve të këqija është ndëshkuar, madje edhe me vdekje. Me kalimin e kohës, veçanërisht si rezultat i shkronjave, funksioni shoqëror i lajmëtarit u zhvillua përfundimisht në korrier i postës apo posta si një institucion që ishte aq qendror në kulturat moderne, sa për një kohë të gjatë ishte në duart e shtetit ose pjesërisht është akoma edhe sot. Një formë e veçantë politike shumë e zhvilluar e të dërguarit, agjenti, është ngulitur në një rrjet të gjerë shërbimesh sekrete. Prandaj nuk është rastësi që një libër për Julian Assange e mban titullin „Don’t kill the messenger!“.

Lajmëtari në zakonin shqiptar

Ndarja e rreptë e detyrave të lajmëtarit nuk është një shpikje e shoqërive moderne. Nga ana kulturore, gjithmonë është bërë një dallim midis atyre që japin mesazhe politike dhe atyre që transmetojnë mesazhe private. Kishte aq shumë dallim midis lajmeve të mira dhe të këqija, saqë emrat e bartësve të tyre ishin të ndryshëm. E drejta e zakonit shqiptare, e njohur edhe si Kanun, e njeh termin e përgjithshëm „lajmëtari“, por bëhet një dallim midis tre roleve të ndryshme të lajmëtarit. Sipas kësaj, një „grishsi“ është bartësi i lajmeve të mira dhe fton në raste të lumtura, një „fjalëtor“ bartës i lajmeve të këqija, siç janë vdekjet, dhe më në fund „kasnec“, bartësi i vendimeve të këshillit të pleqve, që quhet „pleqësia“.

E drejta e zakonit shqiptar përcakton gjithashtu mbrojtjen e lajmëtarit, pavarësisht nga përmbajtja e mesazhit të tij. Këto rregullore përfshijnë qasje falas në të gjitha fushat e një shoqate familjare – pavarësisht se cilës shoqate familjare i takon lajmëtari. Sipas zakonit shqiptar, mbrojtja pra ishte një detyrim, dhe nëse shkilej, kjo ndonjëherë mund të ndëshkohej me hakmarrje.

Mbrojtja e lajmëtarit ishte, sigurisht, më e garantuar në zona të mbyllura të një shoqate familjare sesa në rastet e segmenteve të shpërndara territorialisht të quajtura vllaznia („vëllazëritë“). Këtu, roli i lajmëtarit ishte më i rrezikshëm, por edhe shoqërisht më i rëndësishëm, pasi ai mund të sigurojë që përkatësia (e madhe) e familjes të ruhej gjatë distancës. Në çdo rast, lajmëtari duhej të ishte njeri me gjendje të mirë fizike dhe psikologjike dhe gjithashtu të kishte një kujtesë veçanërisht të mirë, sepse mesazhet përcilleshin me gojë. Sidoqoftë, lajmëtari nuk lejohej të ishte i huaj apo fqinj, por duhej të vinte nga shoqata familjare në fjalë. Ai kishtei një nder të veçantë me rolin e tij, sepse kur lajmi ishte i lumtur, siç ishte lindja e një djali, pranuesit e lajmit e dhuronin bukur shumë. I zgjedhuri ishte përfundimisht i detyruar të merrte rolin e lajmëtarit, pavarësisht nga rasti, distanca, moti dhe situata politike apo ekonomike. Vetëm shëndeti i tij i dobët mund ta lironte nga puna e tij.

I dërguari në Dibër

Dibra është një rajon kufitar midis shteteve të Shqipërisë dhe Maqedonisë së Veriut. Kufiri midis Shqipërisë dhe Mbretërisë së Serbisë (më vonë Jugosllavia) u përcaktua politikisht në vitin 1913, më në fund u tërhoq në 1925, plotësisht i mbyllur në 1948 pas prishjeve të marrëdhënieve shqiptaro-jugosllave dhe u rihap përsëri në vitin 1991. Ky kufi kalonte drejtpërdrejt nëpër vendbanimet e shpërndara të disa grupeve familjare.

Si rezultat i demarkacionit, rrezja e lëvizjes së lajmëtarit ishte e kufizuar ashpër dhe mjetet për të dhënë mesazhe u ndërlikuan gjithnjë e më shumë. Tani ishte e rëndësishme të jepej me sukses një mesazh. Zgjedhja e një lajmëtari gjithashtu varej nga fakti nëse ai duhej ta dërgonte mesazhin e tij brenda vendit, apo nëse ai duhej të kalonte kufirin. Nëse ai do të duhej të kryente detyrën e tij brenda kufijve kombëtar, ai përsëri do t’i nënshtrohej rregullave të mësipërme.

Kalimi i kufirit, nga ana tjetër, i nënshtrohej kërkesave të ndryshme, dhe ka dy faza në përzgjedhjen e këtyre lajmëtarëve. Në fazën e parë, nga viti 1948, kur rojet kufitare të shtetit vinin nga jashtë rajonit dhe nuk e njihnin mirë zonën, burra të rinj atletikë, të cilët ishin njohur me terrenin, u zgjodhën të kalonin nëpër kufirin e mbyllur hermetikisht gjatë natës nëpër shtigje të ndryshme. Këta lajmëtarë sillnin të gjitha llojet e lajmeve dhe risive, ngjarje të rëndësishme, por edhe thashetheme. Detyrat e larmishme që duhej të merrte lajmëtari mund të përfaqësohen mirë me fjalët e shkrimtarit Eqrem Basha. Në romanin e tij „Varrë“ , i cili merret me kufirin shtetëror në Dibër, ai shkruan:

„[…] Kur lajmëatrit iu besua misioni për të shkuar në një tubim familjar ose për të dërguar një mesazh vdekjeje, për të vizituar një të afërm ose për të njoftuar një fejesë, askush nuk mund ta ndalte.Atletët e kufirit ishin posta jonë, kasneci dhe lidhjet tona reale. Detyrat ishin të shumta dhe të larmishme. Duhej të përcilleshin urime ose ngushëllime , një nuse të merrej ose shoqërohej, një fjalë e dhënë ose një vullnet i fundit për t’u realizuar“.

Autori flet për ftesa në festimet familjare që janë befasuese duke pasur parasysh kufijtë e mbyllur. Sipas të kuptuarit shoqëror të bashkësisë familjare, ftesat duhej të bëheshin, edhe sikur të ishte e qartë për të gjithë të përfshirë se askush nuk mund t’i bindej. Citati përmend gjithashtu martesat përtej kufirit që ndoshta ndodhën kur u mbyll kufiri. Më vonë, kjo nuk ishte më e mundur.

Ose në një vend tjetër:

„Ne kishim një sistem kasneci dhe lajmëtari për gjithçka që ndodhte me pjesën tjetër të familjes përtej kufirit. Këta atletë të trajnuar që dinin metodat e mashtrimit të rojes së sigurisë dhe i mbanin gjallë marrëdhëniet tona me krahun atje ndër të tjera, për të ruajtur statistikat e familjeve të ndara, për të raportuar lindjet, zgjerimin e një familje të madhe, fejesat, martesat, por edhe për të raportuar vdekjet“.

Mënyra e pakapërcyeshme

Autoritetet kufitare mirrnin vesh se një lajmëtar kishte kaluar kufirin një ditë më vonë, kur tashmë ishte përhapur një mesazh i ri, shkruan „DerStandard“, transmeton Shtegu.com. Por, në këtë kohë, lajmëtari kishte shpëtuar. Kur autoritetet më në fund e panë se këtë mashtrim, rojet e huaj të kufirit u zëvendësuan nga persona të rajonit që e njihnin mirë terrenin. Midis viteve 1955 dhe 1960, kufiri u bë i pakalueshëm. Ky komunikim u kufizua ashpër dhe vetëm disa mesazhe, kryesisht ata të vdekjes, arrinin në anën tjetër të kufirit.

Parakushtet për zgjedhjen e një lajmëtari ndryshuan përsëri dhe të gjitha rregullat që kishin qenë në fuqi deri më tani nuk zbatoheshin më, pasi dërgimi i mesazhit tani ishte në qendër të vëmendjes me çdo kusht. Nga atëherë e tutje, urdhri iu dha disa burrave që ishin të njohur dhe të urryer, si dhe kishin frikë në shoqëri dhe të zgjedhur nga regjimet e të dy vendeve, të cilët ishin të vetmit që akoma gëzonin lirinë e udhëtimit. Meqenëse po kalonin kufirin, megjithëse askush tjetër nuk lejohej ta bënte këtë, ekzistonte arsye për të dyshuar se ata duhej të ishin agjentë. Dhe këta njerëz kryesisht sillnin lajme të këqija për përpjekje të dështuara për të shpëtuar, të cilat kishin të bënin me kapjen apo edhe vdekjen në kufi.

Me hapjen e kufirit pas kthesës së vitit 1991, rruga u pastrua përsëri për të dërguarit, por telekomunikimet moderne arritën edhe në rajonin e Dibrës. Në vazhdimësi të shpejtë, u prezantuan linjat fikse, telefonat mobilë dhe më në fund smartfonat, të cilët tani janë pjesë e pajisjeve themelore të çdo lajmëtari, i cili është përsëri një djalë i ri i cili nuk duhet të kujtojë më mesazhin, por niveli i sofistikimit i të cilit është megjithatë gjen vlera sociale. Mjetet moderne të komunikimit mund të duken të tepërta për lajmëtarin në shikim të parë, por një traditë jeton këtu në raste të caktuara. Megjithëse mesazhet për ngjarjet e ardhshme familjare dërgohen duke përdorur këto mjete më moderne të komunikimit, ftesa aktuale për ngjarje të ndryshme, e cila zhvillohet tradicionalisht një javë para një feste, ende jepet personalisht nga lajmëtari. (Lumnije Jusufi, 26 qershor 2020)