all

Intervistë e artistit shqiptar me famë botërore Anri Sala për gazetën zvicerane

21 Lexime

Në prag të Art Basel, artisti shqiptar Anri Sala mund të shihet në depon e hapur „Schaulager“. Ai thotë se duhet të jeni në gjendje të mendoni për hollësitë, veçanërisht në kohë sfiduese

Anri Sala (49) ka marrë çmime të shumta për artin e tij ndërkufitar. I lindur në Tiranë, i shkolluar në Paris, ai tani jeton në Berlin. Ai përfaqësoi Francën në Bienalen e Artit të Venecias dhe u nderua me ekspozita në Torino, Taipei, Mexico City, Paris dhe Bregenz. Në filmat dhe instalacionet e tij, Sala eksploron çështje socio-politike, shpesh në sfondin e përvojës personale. Një nga veprat e tij kryesore video po shfaqet aktualisht në ekspozitën „Out of the Box“, me të cilën „Schaulager“ nw Bazel po feston 20 vjetorin e saj në prag të Art Basel.

Një intervistw e „Tagesanzeiger“ e përshtatur nga portali Shtegu. 

Z. Sala, titulli i ekspozitës së Bazelit, në të cilën po shihet puna juaj, i referohet kredos së „Schaulager“ për të treguar art të menduar dhe jo „modë“. Deri në çfarë mase është puna juaj „jashtë kutisë“?

Më intereson hapësira midis gjërave, intervali midis notave. Kur diçka nuk është as A as B, por hendeku midis, e detyron njeriun t’i kushtojë vëmendje, i shmang urtësisë konvencionale dhe kapjes ideologjike.

Në veprën tuaj „Ravel Ravel Interval“ ju ecni, si të thuash, midis duarve të dy pianistëve që luajnë të njëjtin koncert të Maurice Ravel.

Po, dy interpretime të ndryshme të Koncertit për Piano të Ravelit për dorën e majtë mund të dëgjohen dhe të projektohen krah për krah dhe njëri pas tjetrit. Vizitorët mund të ecin përpara ose ndërmjet dy projeksioneve.

Çfarë ju shtyu të vini në skenë në këtë mënyrë “Koncertin për dorën e majtë” të Maurice Ravel? A jeni mëngjarash?

Jo, nuk jam unë. Edhe pse nëse do të isha unë, mund të mos e dija as sepse në Shqipërinë ku unë u rrita, mëngjarashja u përjashtua nga fëmijët.

Nuk ishte ndryshe në Perëndim.

Po, atëherë kudo kishte një detyrim. Kjo është arsyeja pse dora e majtë më magjeps sepse konsiderohet e ngathët. Ajo mund të bëjë shumë! Imagjinoni se çfarë sfide është për dorën e majtë të luajë e vetme gjatë gjithë gjatësisë së tastierës së pianos. Është interesante se ka mijëra kompozime të shkruara vetëm për dorën e majtë dhe vetëm disa qindra vetëm për të djathtën.

A ka një shpjegim?

Dora e djathtë më e përdorur është më e prirur ndaj lëndimeve. Kjo është arsyeja pse lindi në radhë të parë nevoja për të kompozuar pjesë për piano që mund të luhen vetëm me dorën e majtë. Pastaj, gjatë Luftës së Parë Botërore, pati një shpërthim gjymtimesh. Armët u përdorën me dorën e djathtë, predha dhe predha pamundësuan shumë muzikantë që luftonin në llogore. Një nga këta muzikantë ishte Paul Wittgenstein, vëllai i filozofit të famshëm Ludwig. Paul humbi krahun e djathtë gjatë luftës dhe për të mos hequr dorë nga karriera e tij si pianist, ai porositi pjesë për të majtën nga shumë prej kompozitorëve të mëdhenj të kohës së tij – gjithsej 40 kompozime. Më i famshmi prej tyre është „Concerto pour la main gauche“ i Maurice Ravel.

Vura re se lufta është shpesh në sfondin e punës suaj. Cilat vepra i referoheni? 

Për shembull „Time No Longer“, e cila përmban „Kuartetin për fundin e kohës“ të Olivier Messiaen, të cilën Messiaen e shkroi në 1941 ndërsa ishte rob lufte në Gjermani. Ose «1395 ditë pa të kuqe», që zhvillohet gjatë rrethimit të Sarajevës.

A jeni veçanërisht i ndjeshëm ndaj thyerjeve të historisë që lidhen me luftën?

Historia lë plagë dhe nuk e bën këtë vetëm në Ballkan apo në Evropën Lindore. Diku tjetër kishte më shumë vazhdimësi – por kishte edhe histori në këto vende dhe bashkë me të pati edhe këputje.

E ke fjalën për Zvicrën?

Po për shembull. Në sipërfaqe, Zvicra ka përjetuar më shumë vazhdimësi sesa Shqipëria. Por kjo nuk e bën rrëfimin e tyre historik më pak kompleks.

Pse?

Sepse thyesat janë më diskrete. Ngjarjet mbetën të fshehura për një kohë të gjatë. Për t’i kuptuar ato, së pari duhet vënë në dyshim vazhdimësia në dukje pa probleme.
Kur mendon veprën tënde “Intervista”, në të cilën trajton të kaluarën e nënës si drejtuese rinore komuniste nën diktaturën e Enver Hoxhës, bëhet e qartë se edhe ndryshimet e qarta të sistemit lënë vend për interpretim.

Kur bëra «Intervista» isha student arti në Paris. Në një vizitë në Tiranë, gjeta një film të vjetër 16 mm të vitit 1977 të nënës sime duke u intervistuar në televizionin shtetëror shqiptar, por kolona zanore humbi. Fjalët që ajo thotë në filmin e vjetër i kisha rindërtuar nga njerëz të shurdhër që dinë të lexojnë buzët.

Në film mund të shihni nënën e saj duke dëgjuar këto fjalë të rindërtuara, por pas 20 vitesh ajo nuk i kupton më fjalitë që thoshte dikur. Pse?

Sepse jo vetëm kuptimi i fjalëve, por edhe mënyra e formimit të fjalive përcaktohej nga ideologjia dhe diktatura. Regjimi kontrollonte sintaksën po aq sa përmbajtjen. Aparati i pushtetit stalinist i vendosur në Shqipëri ishte jashtëzakonisht efikas, edhe sepse Shqipëria është një vend i vogël, shumë më i vogël se Bashkimi Sovjetik – kontrolli ishte total.

Çfarë do të thotë për ju që fantazma e luftës në Evropë është ngritur sërish?

Fatkeqësisht, fantazma e luftës është një konstante bezdisëse në Ballkan. Nga ana tjetër, Evropa Perëndimore për vite e shikonte luftën si një gjë të së kaluarës ose si një stigmë të rajoneve të pazhvilluara. Me luftën në Ukrainë, fantazma e tij ka kaluar nëpër transmetimet televizive në dhomat e ndenjes në të gjithë Evropën.

Si reagon si njeri, si artist?

Nuk mund të ketë ambivalencë në dallimin midis atyre që shkaktojnë agresion dhe atyre që vuajnë prej tij. Në këtë kuptim, si qenie njerëzore, dënoj në termat më të ashpër të mundshëm sjelljen tiranike dhe imperialiste të një vendi ndaj një tjetri. Në të njëjtën kohë, mendoj se është e rëndësishme që arti të vazhdojë të krijojë vend për tonet delikate që anashkalohen dhe nuk dëgjohen mes zhurmës së luftës.

Por a mund të reagojë fare arti ndaj aktualitetit?

Arti nuk ka pse të kapet nga temat më të zhurmshme të momentit, ai ka mënyra të tjera reagimi ndaj ngjarjeve.

Cilin?

Mund t’u ofrojë individëve mundësinë për të reflektuar, me ritmin e tyre, mbi hollësitë dhe nuancat që janë parësore për sjelljen njerëzore edhe në kohë sfiduese.

Ju po thyeni një shtizë për një art misterioz. Megjithatë, arti politik apo aktivist që mban një qëndrim të qartë është sërish aktual.

Ai që ju e quani art politik është vërtet politik apo më shumë ideologjik?
Ku është ndryshimi?

Të jesh politik do të thotë të pyesësh të tjerët, duke filluar nga vetvetja.Të jesh ideologjik përjashton autokritikën dhe inkurajon „predikimin ndaj të konvertuarve“, siç praktikohet shpesh sot. Është politike të mos jesh plotësisht në harmoni me kohën tonë, ndërkohë që është ideologjike të përshtatesh në mënyrë jokritike me kërkesat e zeitgeist. Rastësisht, zbuloj edhe një rrezik tjetër për artin e kohës sonë.

Ku?

Në dëshirën për zhytje të prodhuar. Gjithçka dëshiron të jetë zhytëse sot, por zhytja ka implikime politike. Kjo tendencë për ta vendosur veten në qendër të një peizazhi të Van Gogh-ut të krijuar teknologjikisht, në vend që të përjetojë veprën origjinale, më duket si një simptomë e rrezikshme e kohës sonë.

Pse e rrezikshme?

Për shkak të humbjes së distancës kritike. Në këto të ashtuquajtura «instalime zhytëse», teknologjia bëhet një mjet i hapur. Mos më keqkuptoni, nuk kam asgjë kundër videolojërave apo realitetit virtual. Megjithatë, të përdorura në mënyrë jokritike, ato mund të kënaqin me çmim të ulët egon dhe t’i japin shikuesit përshtypjen se janë në qendër të botës. Krijohet një hendek midis pritshmërive dhe realitetit, i cili i hap derën demagogjisë dhe dezinformimit.

Në çdo rast, roli i artit në shoqëri po ri-negociohet me ardhjen e inteligjencës artificiale. A ka fare të ardhme arti siç e njohim ne?

Unë jam optimist dhe besoj se arti do të jetë gjithmonë art, sizmograf i ndryshimit dhe çlirimit të vazhdueshëm.

Gjithashtu arti që kompjuterët do të prodhojnë një ditë?

Momenti i krijimit nuk mund t’i delegohet një algoritmi. Kërkon një moment habie. Dhe një kod nuk mund të befasojë kurrë veten.